Πόσο ευαισθητοποιημένος είσαι;

Δεν μας λείπει η ελεημοσύνη, αλλά η ανθρωπιά!

Ι.Κ. Αντέχεις να κοιτάς εικόνες βίας; Προσπαθείς με αντανακλαστικές κινήσεις να τις προσπεράσεις, να ξεχάσεις πως υπάρχουν; Ίσως είναι ένα μεμονωμένο περιστατικό. Ίσως και να επανέρχεται, να επαναλαμβάνεται και να μας χαρακτηρίζει.

Με αφορμή τα ερωτήματα που εγείρονται γύρω από την προβολή των φαινομένων βίας, προσπαθούμε να προσεγγίσουμε το θέμα από μια άλλη οπτική, με το φωτογραφικό φακό να «ζωντανεύει» τους προβληματισμούς και τις σκέψεις μας, με τη συμβολή της επιστήμης και της ποίησης.

Συνομιλούμε με την Άννα Αδάμ, ψυχολόγο και μέλος του Επιστημονικού Συλλόγου Μέριμνας Παιδιού και Εφήβου, σε μια προσπάθεια να κατανοήσουμε τις συνθήκες που δημιουργούν τις τραγικές ιστορίες που «εντελώς ξαφνικά» μονοπωλούν τα μέσα ενημέρωσης και τους ειδικούς. Οι αναφορές που γίνονται σε αυτήν τη συνομιλία δεν εμπεριέχουν όλες τις μορφές βίας, γιατί υπάρχει μια ποικιλία καταστάσεων και οι ορισμοί διαφέρουν, ωστόσο μεταφέρει κανείς το κλίμα μιας ζωντανής συνομιλίας που αποτυπώνεται με λέξεις και εικόνες και κινείται γύρω από το θέμα της βίας και την κατανόησή μας.

Α.Α. «Οι εκφράσεις βίας έχουν τις ρίζες τους σε καταστάσεις που βιώνουμε όλοι και τις περισσότερες φορές δεν αντιλαμβανόμαστε. Βίαιες συμπεριφορές απέναντι σε παιδιά, ηλικιωμένους, αλλά και απέναντι στα ζώα. Όλοι ζούμε σε συνθήκες που υποθάλπουν εκδηλώσεις βίας, όπως η ασφυκτική πίεση στο εργασιακό μας περιβάλλον, συστηματικές φωνές, εντάσεις και γενικότερα συμπεριφορές που στόχο έχουν να υποτιμήσουν, να κάνουν κάποιον να νιώσει μειονεκτικά, να εκμηδενιστεί η ύπαρξή του, να μην αντιδρά πια… όλες αυτές οι καταστάσεις -και όχι μόνον αυτές- μας «εκπαιδεύουν» σε ένα κλίμα αποδοχής πολύ πιο βίαιων, κατοπινών συμπεριφορών.

Ζούμε σε συνθήκες υποτίμησης, τις οποίες δεν αντιλαμβανόμαστε πλήρως, ακριβώς γιατί είναι ενδιάμεσες καταστάσεις, λιγότερο θορυβώδεις από αυτές που έχει συνηθίσει το βλέμμα μας ως καταστάσεις βίας… από τον προϊστάμενο, τον δάσκαλο, τον σύζυγο, τον γονέα ενός παιδιού. Σίγουρα είμαστε πλέον περισσότερο εξοικειωμένοι με καταστάσεις ή συνθήκες έντονης βιαιότητας. Αποτελούν πλέον μέρος της καθημερινότητάς μας και ίσως για το λόγο αυτό τα αντανακλαστικά μας γύρω από λιγότερο προφανείς καταστάσεις βίας να είναι αδρανοποιημένα»

Α.Α. «Οι εκφράσεις βίας ωστόσο, δεν περιλαμβάνουν πάντα φωνές και ουρλιαχτά, δεν είναι πάντα «εμφανή» τα σημάδια. Ένας άντρας που ασκεί συστηματικά βία απέναντι σε μια γυναίκα συνήθως δε «φαίνεται από μακριά», δεν κάνει «μπαμ», δεν θα τον ακούσεις ποτέ, δε θα ακούσεις φωνές που καλούν σε βοήθεια... Σε άλλες περιπτώσεις αντιλαμβανόμαστε ότι δίπλα μας, οι γείτονές μας ζουν δύσκολα, με καθημερινές συγκρούσεις που κλιμακώνονται και είναι καλό να ξέρουμε ότι οι άνθρωποι που ακούγονται όταν μαλώνουν, ξέρουν ότι ακούγονται και ότι κάτι θέλουν να μας «πουν». Κάθε κατάσταση που χαρακτηρίζεται βίαιη, επιθετική, κακοποιητική, διαφέρει και είναι καλό να μη γενικεύουμε γιατί σίγουρα αυτοί οι άνθρωποι δε θέλουν να μας πουν ότι είναι κακοί, αμελείς ή ότι δεν αγαπούν τα παιδιά τους…»

Α.Α. «Ανάμεσα σε εμάς και στους άλλους, στους άλλους που είναι βίαιοι, κακοί δεν μπορούμε να αντιληφθούμε μια «μέση» κατάσταση. Είμαστε ένας κρίκος στην απομόνωση και στην περιθωριοποίησή τους. Η αδιαφορία μας απέναντι στις δύσκολες στιγμές, που μπορεί να βιώνει μια οικογένεια δίπλα μας, μπορεί να οδηγήσει σε μια κατάσταση ακόμη πιο ασφυκτική, μέσα στην οποία η βία μπορεί να μοιάζει μία λύση. Με τον τρόπο αυτό, είναι πιθανόν να συμβάλλουμε και εμείς, χωρίς να το συνειδητοποιούμε, σε καταστάσεις που γίνονται ολοένα και πιο δύσκολες, πιο εκρηκτικές. Έτσι, προκύπτει η βία, σε περιβάλλοντα πολύ ασφυκτικά, όπου κάποιος περιθωριοποιείται, υποτιμάται.

Όταν κάποιος για παράδειγμα, προσπαθεί στη ζωή του αλλά δεν τα καταφέρνει, απογοητεύεται, βιώνει τον αποκλεισμό από τους άλλους ή σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να οδηγηθεί σε πλήρη απομόνωση. Η μόνη διέξοδος είναι η βία, η εμπλοκή σε έντονες καταστάσεις. Απαιτείται πάντως η συμβολή και άλλων παραγόντων, επειδή οι καταστάσεις βίας είναι το αποτέλεσμα πολλών και διαφορετικών συνθηκών που συμβάλλουν στην εκδήλωσή τους και κάθε περίπτωση θα πρέπει να την καταλαβαίνουμε ξεχωριστά, όπως η βία και η εκμετάλλευση των γυναικών και των παιδιών».

Ι.Κ. Στις μέρες μας, δε χρειαζόμαστε μια ακόμη πανεπιστημιακή έρευνα ή μια έρευνα κάποιου φορέα για να αναδειχθεί η παρουσία της βίας στη ζωή μας. Δε χρειάζεται να έρθει κανείς αντιμέτωπος με μια εικόνα βιαιότητας, αποτυπωμένη στο πρόσωπο ενός ανθρώπου. Μπορείς απλώς να μην προσποιείσαι ότι δε βλέπεις, ότι δεν ακούς.

Α.Α. «Θα πρέπει να σκεφτούμε ανθρώπους που γνωρίζουμε, στο κοντινό μας περιβάλλον, οι οποίοι ζουν σε αντίστοιχες, μη ευνοϊκές συνθήκες. Μήπως αν τους εντάσσαμε, αν τους κάναμε να νιώσουν ότι τους καταλαβαίνουμε, ότι είναι χρήσιμοι σε εμάς, στους άλλους, να ήταν λίγο καλύτερα; Αν ήμασταν πιο ανοιχτοί μαζί τους και τους αφιερώναμε λίγο χρόνο για να μιλήσουμε μαζί τους, να τους δείξουμε ότι δεν τους κρίνουμε, ίσως να βοηθούσε. Όλοι ξέρουμε στην πολυκατοικία μας ή στη γειτονιά μας ποιοι φωνάζουν, ποιοι μαλώνουν. Δε χρειάζεται να τους ανακρίνουμε, να τους ζητήσουμε το λόγο ή να κάνουμε ότι δε συμβαίνει τίποτα, αλλά αν έχουμε αποκτήσει μια στάση κατανόησης πιο διευρυμένη απέναντι σε τέτοιες καταστάσεις μπορεί κι οι ίδιοι να νιώσουν ότι έχουμε αντιληφθεί τη δυσκολία τους και ότι κρατάμε έναν ανοιχτό δίαυλο επικοινωνίας μαζί τους… πολλές φορές είμαστε μέρος μιας ιστορίας που εξελίσσεται και καταλήγει σε συμπεριφορές βίας ως απάντηση στην απόγνωση, στην αδυναμία να χειριστεί κανείς την ίδια του τη ζωή και τις απαιτήσεις της ».

Ι.Κ. Σήμερα απλά δίνουμε πράγματα στους φτωχούς, σε αυτούς που έχουν ανάγκη, κάνουμε δωρεές. Ξεχνάμε όμως να είμαστε εκεί. Τις περισσότερες φορές προσφέρουμε σχόλια ελεημοσύνης, όχι κατανόησης. Ας είμαστε λίγο πιο ανοιχτοί σε τέτοιες καταστάσεις. Πρέπει να είμαστε διαθέσιμοι και πρόθυμοι να καταλάβουμε, όχι να κρίνουμε.

Α.Α. «Στην ουσία ίσως θα μας έλειπε μια στάση συνοχής απέναντι σε τέτοιου είδους καταστάσεις. Να σκεφτεί κανείς ότι θα μπορούσε να μην αποκόπτει τους δεσμούς με ανθρώπους λιγότερο προνομιούχους από άλλους.

Για παράδειγμα, μπορούμε να συμπεριλάβουμε στον κοινωνικό μας περίγυρο και τα παιδιά ή τους γονείς που ξέρουμε ότι η οικογένειά τους τα βγάζει δύσκολα πέρα. Ίσως με αυτόν τον τρόπο, αλλά και με πολλούς άλλους αντίστοιχους, που στην ουσία είναι η έκφραση της ανθρωπιάς μας, να μην οδηγηθεί αργότερα αυτή η οικογένεια σε καταστάσεις περιθωριοποίησης. Αν το σκεφτούμε έτσι, θα διαπιστώσουμε πως τελικά δε μας λείπουν περισσότερα ιδρύματα, περισσότερες γραμμές βοήθειας. Μας λείπει όλη αυτή η σκέψη, που εμπεριέχει μια σειρά από ανθρώπους. Ίσως να χρειαζόμαστε πιο αυξημένα και «ευαίσθητα» αντανακλαστικά για να συνδράμουμε τους άλλους και όχι για να τους καταγγείλουμε».

Ι.Κ. Η έννοια της ανθρωπιάς εσωκλείει μέσα της τη συμπόνια, τη συμμετοχή, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, στα δεινά του διπλανού μας. Τις μέρες που θα ζήσουμε στο «πνεύμα των Χριστουγέννων» ας μη μας παρασύρει το σύνηθες πνεύμα της υπερκατανάλωσης αλλά αυτό του ανθρωπισμού και της κατανόησης.

Το άρθρο δημιουργήθηκε πάνω σε μια ιδέα του Ιάκωβου Καγκελίδη με την επιστημονική συμβολή της Άννας Αδάμ (Ψυχολόγος- Msc Εξελικτικής και Σχολικής Ψυχολογίας Α.Π.Θ. www.adamanna.gr), την καλλιτεχνική επιμέλεια του Τάσου Θώμογλου και την πολύτιμη βοήθεια των ηθοποιών, Γιώργος Τσαχουρίδης και Άλεξ Ντόστι από την ομάδα εφήβων "Ορίζοντες " του Τμήματος Θεατρικής Υποδομής - ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ Βέροιας, Μαρία Κυροπούλου, Έλσα Πιπερίδου, Βίκυ Κουκάρα, Θέμης Καλούδης από την ομάδα ενηλίκων "Έκφραση " του Τμήματος Θεατρικής Υποδομής - ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ Βέροιας.


κείμενο: άννα-αδάμ+ιάκωβος-καγκελίδης
φωτογραφίες: τάσος-θώμογλου
επιμέλεια: πωλίνα-ταϊγανίδου

Πόσο ευαισθητοποιημένος είσαι;