Όταν το ‘ΟΧΙ’ γίνεται ‘Ποτέ ξανά’

Το 4ο Λύκειο Βέροιας πρωτοτυπεί και συγκινεί

Δύο χρόνια στο Γυμνάσιο κι άλλα τρία στο Λύκειο, το ίδιο τροπάριο. Σε κάθε σχολική γιορτή της επετείου του ‘ΟΧΙ’ είχα την τιμητική μου για (σκάρτο) ένα λεπτό. Διάβαζα αργά, ένρινα και βαριεστημένα το πρώτο πολεμικό ανακοινωθέν του 1940: «Αι ιταλικαί στρατιωτικαί δυνάμεις προσβάλουν από της πέμπτης και τριάντα πρωινής της σήμερον τα ημέτερα τμήματα προκαλύψεως της ελληνοαλβανικής μεθορίου. Αι ημέτεραι δυνάμεις αμύνονται του πατρίου εδάφους.» Αυτό. Αν δεν προλάβαινα μέσα σ’ αυτό το λεπτό να σκεφτώ τη μάνα μου, τη σκεφτόμουν σίγουρα τις μέρες που μεσολαβούσαν από την ανάθεση του «ρόλου» μέχρι την αδιάφορη -πλην τίμια- ερμηνεία μου. «Μάθε» μου ‘λεγε «κιθάρα, βρε χαϊβάνι. Θα παίζεις κάνα τραγουδάκι στις γιορτές να σε χαζεύουν τα κορίτσια».

Δεν την άκουσα.

Έμεινα μια –σχολική- ζωή στο πολεμικό ανακοινωθέν. Αυτοί με τις κιθάρες έκαναν τις τύχες τις καλές, ευτύχισαν λόγω των γυναικών από την Ήπειρο και της στολής του Ντούτσε. Κι εγώ ο άμουσος, 16 χρόνια μετά, βρέθηκα στο ίδιο εκείνο περιβάλλον της σχολικής μου αφάνειας για να παρακολουθήσω τη γιορτή του 4ου Λυκείου Βέροιας.

Το τροπάριο όμως έχει αλλάξει, όπως φαίνεται πως άλλαξαν κι οι καιροί. Βλέπεις, όταν εμείς διαβάζαμε τα πολεμικά ανακοινωθέντα είχαμε την εντύπωση πως όλα όσα συνέβησαν το ’40 κι όσα τραγικά επακολούθησαν ανήκουν οριστικά στο παρελθόν. Τώρα ο ουρανός μας σκοτεινιάζει ξανά, η ατμόσφαιρα βαραίνει, γίνεται τοξική. Ίσως είναι η εποχή που βγαίνουν τα φαντάσματα, ίσως είναι η εποχή που βγαίνουν καινούργιοι θηρευτές.

Ο καθηγητής που ανέλαβε τη γιορτή, ο φιλόλογος Δημήτρης Ταχματζίδης, αφουγκράστηκε την ανάγκη της εποχής και θέλησε να δώσει στους μαθητές την ευκαιρία να προσλάβουν το επίκαιρο νόημά της. Η μάχη ενάντια στο φασισμό, η μάχη ενάντια στο απόλυτο δεν έχει τελειώσει. Έτσι λοιπόν, ο κύριος Ταχματζίδης προσέγγισε την κυρία Λουΐζα Άλβο και κατάφερε να την πείσει να παρουσιαστεί μπροστά στους μαθητές του σχολείου και να τους περιγράψει η ίδια τα όσα συγκλονιστικά βίωσε η ίδια ως έφηβη Εβραία κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής.

Η κυρία Λουΐζα Άλβο, με ψυχραιμία και ωριμότητα, χωρίς μελοδραματικές εξάρσεις, αφηγήθηκε συνοπτικά στους μαθητές την προσωπική της ιστορία, αλλά κι αυτή της οικογένειας του αείμνηστου συζύγου της, Αβραάμ Κοέν. Όπως είναι γνωστό, η κυρία Άλβο ανήκει στους τελευταίους εκπροσώπους της άλλοτε πολυπληθούς εβραϊκής κοινότητας της πόλης μας, η οποία πλέον ακολουθεί τη μοίρα μίας και μοναδικής εβραϊκής οικογένειας, της οικογένειας Κοέν. Το μήνυμα της κυρίας Άλβο ήταν σαφές. Ξεκάθαρο. Ο Θεός δε μας έπλασε για να διαχωριστούμε ούτε για να αλληλοεξοντωνόμαστε ή να κηρύσσουμε το μίσος. Οι άνθρωποι χωρίσαμε στην πορεία εξαιτίας οικονομικών και πολιτικών συμφερόντων και είναι πάλι στο χέρι μας να αλλάξουμε πορεία και να συνειδητοποιήσουμε πως μπορούμε να συνυπάρχουμε ειρηνικά και δημιουργικά.

Καθ’ όλη τη διάρκεια της συγκλονιστικής της αφήγησης η κυρία Άλβο δεν παρέλειπε να τονίζει την καθοριστική συμβολή των Χριστιανών Ελλήνων στην επιχείρηση διάσωσης των Εβραίων συμπατριωτών τους, στοιχείο που αδιαμφισβήτητα εκτιμήθηκε από το νεανικό ακροατήριο, καθώς συνέβαλε στη συνειδητοποίηση της πολυπλοκότητας της κατάστασης και της συμμετοχής σ’ αυτήν του συνόλου του ελληνικού πληθυσμού και όχι μόνο των καταδιωκόμενων μελών της εβραϊκής κοινότητας. Τα λόγια της κυρίας Λουΐζας Άλβο, προερχόμενα από το σκοτεινό παρελθόν, με την ευκαιρία της εκδήλωσης αυτής, μπόρεσαν να βρουν μια φωτεινή ρωγμή στο παρόν, να αντηχήσουν στους σχολικούς τοίχους, στο ίδιο μας το μέλλον, και να βλαστήσουν μέσα στις ψυχές των μαθητών που έβλεπαν να ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια τους όλη η παράνοια της ναζιστικής θηριωδίας.

Μια πρωτότυπη, συγκινητική εκδήλωση, προϊόν της διάθεσης και της κριτικής ματιάς του Δημήτρη Ταχματζίδη που παρέκλινε από την καθιερωμένη συνταγή της σχολικής γιορτής (ποίημα, τραγούδι, μπουγάτσα) και κατόρθωσε να μαγνητίσει τους μαθητές. Όπως πολύ εύστοχα δήλωσε κι ο διευθυντής του σχολείου, Πασχάλης Θεοτοκίδης, ακόμη κι αν κάποιοι μαθητές δε συνειδητοποίησαν εκείνη τη στιγμή την αξία όσων άκουσαν, στο μέλλον θα εκτιμήσουν πολύ περισσότερο τη σπάνια ευκαιρία που τους δόθηκε.

Η γιορτή για την επέτειο του ΟΧΙ του 4ου Λυκείου έγινε μια γιορτή του ‘Ποτέ ξανά’. Ποτέ ξανά δεν πρέπει άνθρωποι να καταδιώκουν ανθρώπους. Ποτέ ξανά δε θα αφήσουμε να γιγαντωθεί στις καρδιές μας το ανθρωποφάγο μίσος. Ποτέ ξανά δε θα αφήσουμε τον φασισμό να τραφεί από το αίμα και τις σάρκες μας. Το μήνυμα της 28ης Οκτωβρίου δεν είναι ένα μήνυμα που μπορεί να σφραγιστεί ερμητικά σ’ ένα μπουκάλι και να ψάξει τους παραλήπτες του σε μέρη «Μακριά από εδώ». Είναι ένα μήνυμα τόσο επίκαιρο, τόσο ζωντανό που μας τρομάζει.

Και δεν πρέπει να το αφήσουμε να μας τρομάζει.

Πρέπει να το κάνουμε σημαία του αγώνα μας.

Πρέπει να δικαιώνουμε καθημερινά τον αγώνα των προγόνων μας.

κείμενο: αλέξανδρος-κόγκας
φωτογραφίες: αλέξανδρος-παναγιωτίδης
επιμέλεια: πωλίνα-ταϊγανίδου + ιάκωβος-καγκελίδης